Sarmatyzm w literaturze barokowej – między mitem a rzeczywistością
Sarmatyzm, ten enigmatyczny i fascynujący fenomen, który przez wieki kształtował tożsamość społeczną i kulturową Rzeczypospolitej, nie przestaje intrygować badaczy oraz miłośników literatury. W okresie baroku, ten swoisty kult sarmackiej dumy wlał nowe życie w ówczesną twórczość artystyczną, tworząc bogaty i wielowymiarowy kontekst dla licznych dzieł literackich. Jednakże,czy Sarmatyzm był jedynie romantyzowanym mitem,wyidealizowaną wizją przeszłości,czy może realnym odzwierciedleniem ówczesnych realiów? W naszym artykule przyjrzymy się,jak sarmackie ideały znalazły swoje odbicie w literaturze barokowej,balansując między celebracją bogatego dziedzictwa a krytycznym spojrzeniem na wyidealizowaną narrację. Zapraszamy do niezwykłej podróży przez kartki historii, gdzie mit i rzeczywistość zderzają się w barwnym kalejdoskopie słowa.
Sarmatyzm jako zjawisko kulturowe w literaturze barokowej
Sarmatyzm to jeden z najważniejszych prądów kulturowych, który miał istotny wpływ na literaturę barokową.Jako zjawisko, łączył w sobie elementy patriotyzmu, romansu z przeszłością oraz obsesji na punkcie tożsamości narodowej. W literaturze tego okresu Sarmatyzm stawał się nie tylko sposobem wyrażania emocji, ale także narzędziem konstrukcji społecznych mitów czy legend, które naród miał pielęgnować.
W dziełach literackich epoki baroku można dostrzec różnorodność tematów związanych z Sarmatyzmem. Kluczowe motywy obejmują:
- Postaci Sarmatów: Heroizacja przeszłych bohaterów i rycerzy, których historia stawała się inspiracją dla współczesnych pisarzy.
- Kult patriotyzmu: Wyrażanie miłości do ojczyzny i wzmocnienie poczucia wspólnoty narodowej.
- obyczaje i tradycje: Opis życia codziennego, rytuałów oraz zachowań typowych dla szlachty polskiej.
Przykładowo, twórczość takich autorów jak Jan Chryzostom pasek, którego pamiętniki oddają ducha Sarmatyzmu, czy Mikołaj Rej, będącego prekursorem polskiej literatury sarmackiej, ukazuje, jak silnie zjawisko to oddziaływało na ówczesną świadomość narodową.
| Autor | Dzieło | Mocne strony Sarmatyzmu |
|---|---|---|
| Jan Chryzostom Pasek | Pamiętniki | Heroizacja przodków, stylizacja językowa |
| Mikołaj Rej | Żywot człowieka poczciwego | Celebrowanie tradycji, radość z prostego życia |
| Andrzej Krzycki | O Sarmatach | Definicja etosu sarmackiego, opis obyczajów |
Literatura barokowa nie tylko skupiała się na idealizacji sarmackiego stylu życia, ale także podejmowała krytykę szlacheckich przywar. W ten sposób Sarmatyzm stawał się jednocześnie obrazem romantyzowanej przeszłości i przedmiotem refleksji nad współczesnością, co nadało literaturze tego okresu dualny charakter. Ideały Sarmatów, pełne dostojeństwa i odwagi, występowały obok pieczołowicie analizowanej rzeczywistości społecznej, co czyniło teksty jeszcze bardziej fascynującymi dla współczesnych odbiorców.
Korzenie sarmatyzmu w polskiej tożsamości narodowej
mają swoje źródła w barokowych narracjach,które kształtowały postrzeganie Polaka jako dziedzica dostojnej tradycji. sarmatyzm, jako ideologia i styl życia, stawiał na pierwszym miejscu wartości szlacheckie, takie jak honor, wolność i niezależność. Był on wyrazem buntu przeciwko wpływom obcych kulturowo i politycznie, które zagrażały polskiej tożsamości.
Sarmatyzm objawiał się w różnych aspektach życia szlacheckiego, tworząc swoisty mikrokosmos, w którym istotne były:
- Tradycyjne wartości – silne przywiązanie do rodziny, ziemi i ojczyzny.
- Heroiczne narracje – opowieści o dzielnych przodkach stanowiły fundament sarmackiej tożsamości.
- Rytuały i obyczaje – uczczenie przeszłości poprzez różnorodne ceremonie, które jednoczyły społeczność.
W literaturze barokowej sarmatyzm był często ukazywany jako oryginalny i romantyczny wizerunek szlachty, zdobionej poprzez pryzmat opowieści. Autorzy tacy jak Jan Chryzostom pasek czy Wacław Potocki w swoich dziełach wplatają wątki sarmackie, tworząc melancholijne, ale pełne dumy obrazy rzeczywistości. Przykładowo:
| Dzieło | Autor | Charakterystyka Sarmatyzmu |
|---|---|---|
| „Pamiętniki” | Jan Chryzostom Pasek | Duma z przeszłości, opowieści o bitwach i honorze. |
| „Wojna chocimska” | Wacław Potocki | podkreślenie heroizmu i wspólnoty w walce o wolność. |
Ostatecznie sarmatyzm stał się nie tylko komponentem literackim, ale i fundamentem polskiej tożsamości. Obraz sarmackiego szlachcica, często nazywanego „sarmackim wołodyjką”, był symbolem nietuzinkowego obywatela, z którego dumnie czerpano wzorce w czasach zarówno prosperity, jak i kryzysu.
Sarmatyzm a literatura barokowa – podobieństwa i różnice
W literaturze barokowej Sarmatyzm odgrywał istotną rolę, kształtując tożsamość narodową oraz indywidualne losy twórców.Oba te zjawiska, zarówno sarmacki ideał, jak i barokowy styl, niosły ze sobą szereg podobieństw, ale również dostrzegalne różnice, które nadają im unikalne cechy. Różnorodność tematów oraz stylizacja w utworach barokowych często odzwierciedlała sarmacki światopogląd.
- Sarmatyzm jako ideał społeczny – Charakteryzował się on poczuciem wyższości nad innymi narodami,co znalazło swoje odzwierciedlenie w literackich manifestach. Autorzy takich jak Jan Chryzostom Pasek zabierali głos w obronie sarmackiej honorowości, co wzbogacało barokowy dyskurs literacki.
- Patriotyzm – W barokowej literaturze zauważalny był nacisk na wartości patriotyczne, co korespondowało z sarmackim nacjonalizmem. wiersze i proza epoki często wyrażały miłość do ojczyzny, a temat walki o wolność stawał się centralnym punktem narracji.
- Religijność – Barok kładł duży nacisk na wiarę, co także korespondowało z sarmacką duchowością.W literaturze sarmackiej często pojawiały się motywy religijne, co stanowiło próbę łączenia sacrum z codziennym życiem.
Jednakże, pomimo tych podobieństw, istniały również istotne różnice. Barok, jako styl literacki, cechował się przesadnością, dramatyzmem i bogactwem formy, co mogło być w opozycji do często bardziej surowego i realistycznego podejścia sarmatyzmu. Widać to w różnorodności stylów, jakie przyjmowali autorzy, poruszając się od prozy do poezji, od patetycznych wierszy do satyrycznych opisów.
W kontekście baroku, warto zauważyć także znaczenie języka. Podczas gdy sarmatyzm odwoływał się do konkretnego dziedzictwa kulturowego i językowego szlachty, barok stawiał na swobodę twórczą i ekspresję artystyczną, co zaowocowało wzrastającą różnorodnością stylistyczną. Autorzy tacy jak Mikołaj Sęp-Szarzyński czy Jan Andrzej Morsztyn ujawniali swoje umiejętności w tworzeniu wielowarstwowych i bogato brzmiących tekstów, co odzwierciedlało barokowy kunszt literacki.
| Cecha | Sarmatyzm | Literatura Barokowa |
|---|---|---|
| Tematyka | Honor, szlachectwo, patriotyzm | Religia, codzienność, dramatyzm |
| Styl | Realizm, prostota | Bogactwo formy, ekspresja |
| Język | Źródła szlacheckie | Swoboda artystyczna |
Ostatecznie, literatura barokowa i sarmatyzm wymieniają się inspiracjami, tworząc złożony obraz epokowych przemian. Fascynacja sarmackim mitem wpływała na bogactwo wyrazów barokowych twórców, a jednocześnie literatura tego okresu redefiniowała i reinterpretowała kulturowe i społeczne znaczenie sarmatyzmu, nadając mu nowe życie w kontekście epoki.
Najważniejsze dzieła literackie związane z sarmatyzmem
Sarmatyzm, jako unikalny fenomen kulturowy, znalazł swoje odzwierciedlenie w literaturze barokowej poprzez liczne źródła, które nie tylko podkreślają jego esencję, ale także zacierają granice między mitem a rzeczywistością.Wśród kluczowych dzieł literackich, które ukazują ten specyficzny nurt, wyróżniają się następujące pozycje:
- „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza – choć napisany już w romantyzmie, zawiera elementy sarmackie, w tym heroiczne postawy i tradycyjne wartości szlacheckie.
- „O poprawie Rzeczypospolitej” Jana Zamoyskiego – traktat polityczny, który odnosi się do idei sarmackich, promując reformy społeczne i moralne.
- „Sarmatiae” Wacława Potockiego – to poetycka wizja Sarmacji,w której autor przywołuje obrazy szlacheckiego życia oraz refleksje na temat etosu sarmackiego.
- „Hymn do miłości ojczyzny” Pietras Słowackiego – utwór, który celebruje wartości patriotyczne, typowe dla sarmackiego nurtu.
- „Kwiaty polskie” Franciszka Karpińskiego – zbiór wierszy,w którym autor łączy klasyczną formę poezji z sarmackim duchowym przesłaniem.
Warto także zwrócić uwagę na niezwykle aktywną twórczość prozatorską, w której sarmatyzm odgrywa kluczową rolę. Przykładem mogą być:
| Dzieło | Autor | Tematyka |
|---|---|---|
| „Łaskotki” | Michał Wiesiołowski | Satyra na żywot szlachecki |
| „Dolina Szczęścia” | Jakub Sienkiewicz | Obraz sarmackich idealów |
| „Pamiętniki” | Jan Chryzostom Pasek | Relacja z życia szlacheckiego |
Literatura sarmacka nie tylko oddaje ducha baroku, ale też kształtuje wyobrażenia o tożsamości narodowej. W dziełach tych możemy dostrzec dialog między historią a literaturą, co sprawia, że sarmatyzm staje się nie tylko tematem rozważań, ale także integralną częścią polskiego dziedzictwa kulturowego.
W poszukiwaniach literackich śladów sarmatyzmu nie sposób pominąć wpływu, jaki miały te dzieła na współczesną kulturę.Tragiczne losy sarmatów,ich ideały oraz odmienny sposób życia stają się inspiracją dla artystów,którzy,z perspektywy XXI wieku,próbują zrozumieć fenomenu sarmatyzmu i jego miejsce w polskiej historiografii oraz literaturze.
Sarmatyzm w prozie – analiza wybranych utworów
Sarmatyzm w prozie barokowej to temat pełen sprzeczności, odbijający ducha epoki oraz specyfikę polskiego społeczeństwa. W literaturze tego okresu możemy dostrzec zarówno gloryfikację, jak i krytykę tej kultury. Wybrane utwory ukazują złożoność idei sarmackiej oraz jej wpływ na tożsamość narodową.
Jednym z najważniejszych przedstawicieli prozy sarmackiej jest Andrzej Frycz Modrzewski. Jego dzieła charakteryzują się głęboką refleksją nad losami narodu i konsekwencjami sarmackiego stylu życia:
- „O poprawie Rzeczypospolitej” – w tym traktacie autor krytycznie ocenia patologie sarmackiego społeczeństwa oraz wzywa do reform.
- „Księgi o władzy i Rzeczypospolitej” – tekst ukazuje idealne państwo sarmackie, w którym władza leży w rękach szlachty, ale także ujawnia jej słabości.
Inny istotny twórca, jan Chryzostom Pasek, nawiązuje do sarmatyzmu w swoim pamiętniku, który jest nie tylko dokumentem historycznym, ale również barwnym obrazem życia szlachty. Pasek przybliża czytelnikom:
| Dzieło | Tematyka |
|---|---|
| Pamiętniki | Życie codzienne, obyczaje i wartości szlacheckie |
| Opowieści przygodowe | Podróże, wojny i zajścia zbrojne |
Niezwykle istotna jest także rola sarmatyzmu w poezji barokowej, która licznie podejmuje temat tradycji szlacheckiej. Przykładem może być twórczość Jana Kochanowskiego, którego utwory często odzwierciedlają ideały sarmackie, takie jak honor, odwaga i duma. Jego wiersze ukazują też tragiczny wymiar narodu, zestawiający chwałę z upadkiem.
W kontekście baroku wyróżnia się również motyw „sarmackiej podróży”. Wiele dzieł pisanych w tym czasie opisuje podróże zarówno w sensie dosłownym, jak i metaforycznym. Autorzy często poruszają tematy związane z odkrywaniem własnej tożsamości oraz związku z tradycją, co nadaje ich prozie głębszy sens.
Wreszcie, warto zwrócić uwagę na to, jak sarmatyzm w literaturze barokowej staje się elementem trwałym nie tylko w określeniu tożsamości polskiej szlachty, ale także w kształtowaniu przyszłych tradycji. Współczesne interpretacje tych tematów ukazują, jak silny wpływ miały one na kształtowanie się narodu i jego kultury.
Wiersz i sarmatyzm – poezja epoki barokowej
Wiersze epoki barokowej, mocno osadzone w kontekście sarmatyzmu, ukazują złożony obraz kultury polskiej. Charakteryzowały się one bogactwem stylistycznym, łączącym elementy patosu, ironii i refleksji nad rzeczywistością. Poezja barokowa, często zabarwiona osobistymi emocjami, ukazuje sarmaków jako dumnych, ale i melancholijnych przedstawicieli szlachty, żyjących pomiędzy mitem a rzeczywistością.
W twórczości poetyckiej tamtych czasów zauważamy kilka istotnych motywów:
- Heros i męstwo – wiersze często gloryfikowały wojenne osiągnięcia szlachty, podkreślając ich rolę w obronie ojczyzny.
- Melancholia – temat przemijania,śmierci i utraty bliskich pojawia się u wielu poetów,wyrażając skomplikowane emocje sarmackiej duszy.
- Przywiązanie do tradycji – w poezji silnie pojawia się sentymentalizm wobec dawnych wartości, takich jak honor, gościnność i archaiczne obyczaje.
Barokowi poeci, tacy jak Jan Andrzej Morsztyn czy Wacław Potocki, w mistrzowski sposób korzystali z języka, aby oddać ducha epoki. tworzyli utwory pełne kontrastów, w których piękno i brzydota, radość i smutek iskrzyły się w niesamowity sposób. Ich wiersze stały się nie tylko ekspresją osobistych przeżyć, ale także swoistą krytyką społeczną oraz refleksją nad ówczesnym stanem kraju.
Nie można pominąć również roli, jaką odgrywały wiersze w kreowaniu mitu sarmackiego. Poezja, posługująca się alegorią i metaforą, budowała obraz sarmaty jako nieprzeciętnego człowieka, poszukującego prawdy w pełnym niezrozumienia świecie. W tej perspektywie, każdy tekst stawał się swoistym dokumentem czasu, w którym żył i tworzył autor.
| Poeta | Najważniejsze Dzieło | Tematyka |
|---|---|---|
| Jan Andrzej Morsztyn | Zbiór wierszy „Poezje” | Miłość, przemijanie, wojna |
| Wacław Potocki | „Transakcja wojny” | Satyra, ironia, sarmatyzm |
Słowo ”sarmatyzm” łączyło w sobie nie tylko aspekty narodowe, ale również filozoficzne i estetyczne. Dzięki barokowej poezji,obraz tej epoki stał się bogatszy,a sarmacki mit zyskał nowe życie,stając się nieodłącznym elementem polskiej kultury. Wiersze z tego okresu pozostają ważnym świadectwem humanistycznego ducha, który przenikał wszystkie dziedziny życia w XVII wieku.
Jak sarmatyzm kształtował język i styl literacki
Sarmatyzm,jako zjawisko kulturowe,miał ogromny wpływ na rozwój języka i stylu literackiego w okresie baroku. Równocześnie stanowił przejaw ówczesnego spojrzenia na rzeczywistość oraz kształtował tożsamość narodową. W literaturze barokowej sarmackie inspiracje przejawiały się w sposobie wyrażania emocji, tematyce oraz zastosowaniu różnorodnych środków stylistycznych.
W literackim dorobku tego okresu można zauważyć:
- Elementy folkloru: W utworach pojawiały się nawiązania do ludowych zwyczajów i tradycji, co wpływało na autentyczność języka i bliskość do czytelnika.
- Witający patos: Autorzy często podnosili głos w obronie honoru, wolności i tożsamości narodowej, co odzwierciedlało sarmacki idealizm.
- Rhetoryka i metaforyka: Sarmatyzm charakteryzował się bogactwem środków stylistycznych, w tym licznymi porównaniami, metaforami oraz stylizacjami na język staropolski.
Twórcy literaccy, tacy jak Jan Andrzej Morsztyn czy Józef Bartłomiej Zimorowicz, często sięgali po sarmackie motywy, aby podkreślić lokalny koloryt i unikalność polskiego duchowego dziedzictwa. W ich twórczości odnajdujemy głębokie emocje oraz silne uczucia patriotyczne, które budowały złożony obraz sarmackiej społeczności.
W kontekście języka, sarmatyzm przyczynił się do:
- Rozwoju gwary szlacheckiej: Mieszanie języków, w tym zapożyczeń z łaciny i włoskiego, wzbogacało słownictwo literackie.
- Kreacji neologizmów: Twórcy barokowi często tworzyli nowe wyrazy i zwroty, co wzbogacało język narodowy.
- Stosowania archaizmów: Często obierano kierunek sięgania do dawnych form, co miało na celu podkreślenie tradycji.
W literaturze uwieczniono nie tylko sarmacką ideologię, ale także obyczaje i tradycje ówczesnej szlachty. Wiele dzieł z tego okresu przyczyniało się do utrwalenia stereotypów sarmackiego rycerza oraz jego roli w społeczeństwie. Przykładowo, w twórczości Wacława Potockiego znajdowały się zarówno obrazoburcze satyry, jak i hołdy wznoszone pod adresem narodowych wartości.
| Autor | Dzieło | Motyw sarmacki |
|---|---|---|
| Jan Andrzej Morsztyn | „Gawędy” | Refleksje o wolności |
| Józef Bartłomiej Zimorowicz | „Wielka księga o Polskiej ziemi” | Odkrywanie polskiego dziedzictwa |
| Wacław Potocki | „Transakcja” | Łączy tradycję z satyrą |
podsumowując, sarmatyzm to nie tylko kulturowa oprawa, ale również silny element, który kształtował estetykę i język literacki, czyniąc polską literaturę barokową niezwykle bogatą i różnorodną.Jego wpływ jest odczuwalny nie tylko w kontekście historycznym,ale i w późniejszych epokach,gdzie sarmackie motywy wciąż odnajdują swoje miejsce.
Postacie sarmackie w literaturze barokowej
Sarmatyzm, jako zjawisko kulturowe i literackie, w literaturze barokowej jawi się jako złożony fenomen, który balansuje pomiędzy mitem a rzeczywistością. Postacie sarmackie, głęboko osadzone w narracjach tej epoki, nie tylko odzwierciedlają wartości i przekonania ówczesnej szlachty polskiej, ale również służą jako symboliczne uosobienia idei narodowych i etycznych.
Wśród najpopularniejszych typów postaci, które można odnaleźć w literaturze barokowej, wyróżniają się:
- Potomek sarmacki – przedstawiany jako heros, który pielęgnuje tradycje przodków, z dumą nosi swoje szlacheckie pochodzenie i broni honoru.
- Sarmacka dama - symbolizująca cnotę i piękno, często uosabiająca ideał miłości i lojalności wobec ojczyzny.
- Piemontczyk – postać ironiczna,ujawniająca sprzeczności sarmackiego stylu życia,społeczne przywary i hipokryzję.
Nie można jednak zapominać, że literatura barokowa często koloruje te postacie, dodając im cechy dramatyczne i nieco przerysowane. Niekiedy sarmackość staje się przesłanką do rozważań o tożsamości narodowej i krytyki społecznej. Warto w tym miejscu przytoczyć fragmenty dzieł, takich jak „Żywot człowieka poczciwego” Jakuba Bohdana Woynicza czy „Sarmatiae tam de 1576” Jana Chryzostoma Paska, w których postacie sarmackie podejmują ważne kwestie moralne i egzystencjalne.
W literackiej wizji sarmackiej często jawi się przewrotny obraz świata—z jednej strony manifestacja splendoru i chwały, z drugiej – ostre krytyki obyczajów i tradycji. Ważnym elementem tej refleksji jest również fakt, iż wiele postaci sarmackich w literaturze barokowej są roztropnymi cynikami, którzy dostrzegają iluzję gloryfikowanej chwały swoich przodków.
| Postać Sarmacka | Cecha Charakterystyczna | Dzieło |
|---|---|---|
| Potomek Sarmacki | Duma z pochodzenia | „Żywot człowieka poczciwego” |
| Sarmacka Dama | Symbol cnoty | „sarmatiae tam de 1576” |
| Piemontczyk | Krytyczna ironia | „Wiersze” Jana Chryzostoma Paska |
Podsumowując, są nie tylko archetypowymi przedstawicielami polskiej arystokracji, ale także złożonymi ambiwalentnymi bytami, które poprzez swoje działania i myśli ubogacają narodową mitologię. W ten sposób literatura barokowa, jako lustro sarmatyzmu, poddaje analizie zarówno jego blaski, jak i cienie, przyczyniając się do głębszego zrozumienia dziedzictwa kulturowego Polski.
Mit sarmacki a rzeczywistość społeczna XVII wieku
W XVII wieku, w dobie Sarmatyzmu, wizja dawnego rycerskiego szlachectwa stała się kluczowym elementem polskiej tożsamości kulturowej. Sarmatyzm, jako zjawisko społeczne i literackie, wpisywał się w szerszy kontekst baroku, a jego wpływ na literaturę był niezaprzeczalny. Warto jednak przyjrzeć się zjawisku z bliska, by zrozumieć, w jaki sposób mityzna narracja o Sarmatach kształtowała rzeczywistość społeczną tamtej epoki.
Mity i symbole Sarmatyzmu
- Przynależność do elity – Sarmaci postrzegali siebie jako elitarną grupę, wyróżniającą się wśród innych narodów europejskich. Ich rycerskie tradycje oraz wartość honoru nabrały ogromnego znaczenia.
- Kult przodków – Sarmatyzm stawiał duży nacisk na genealogiczne pochodzenie, co wpływało na społeczną hierarchię oraz aspiracje jednostek.
- Obraz idyllicznej Polski – W literaturze pojawiały się idealizowane wizje polskiej wsi i społeczności, co wywoływało silne poczucie patriotyzmu i tęsknoty za przeszłością.
Jednakże, za romantycznym obrazem Sarmatów kryły się także mniej chwalebne aspekty społeczne. System feudalny i nierówności społeczne nie były obce tej epoce. Fakty i okoliczności polityczne często kontrastowały z wyidealizowaną wizją życia szlacheckiego. W literaturze zaczęły pojawiać się głosy krytykujące ten stan rzeczy:
- Podział klasowy – Sarmatyzm często marginalizował chłopów, którzy stanowili większość społeczeństwa. Ich głos był praktycznie nieobecny w literaturze.
- Krytyka moralności – Niektórzy pisarze, jak Jan Chryzostom Pasek, potrafili wskazać na moralne przywary szlachty, ukazując kontrast między ideą honoru a codziennymi praktykami.
| Aspekt Sarmatyzmu | Rzeczywistość społeczna |
|---|---|
| rycerskie dziedzictwo | Wielkie ambicje, ale i wiele hipokryzji. |
| Patriotyzm | Krytyka podziałów społecznych w literaturze. |
| Idealizowane życie | Marginalizacja innych klas społecznych. |
literatura barokowa, inspirowana Sarmatyzmem, stała się platformą do refleksji nad stanem społecznym I Rzeczypospolitej. Mityczne obrazy rycerskiego dziedzictwa zderzały się z realiami życia przeciętnych Polaków, ukazując złożoność ludzkich doświadczeń. Warto zadawać pytania o to,na ile te literackie obrazy wpływały na tworzenie społecznych norm i wartości,które miały trwać przez kolejne stulecia.
Sarmatyzm jako refleksja nad wolnością i honor
Sarmatyzm, jako złożony fenomen kulturowy, staje się punkt wyjścia do refleksji nad wartościami takimi jak wolność i honor. W kontekście literatury barokowej stanowi zarówno inspirację, jak i temat do krytyki. Ten specyficzny sposób myślenia,