Twierdza Modlin – historia najpotężniejszej polskiej fortecy
W sercu Mazowsza, w miejscu, gdzie rzeka Wkra spotyka się z Wisłą, rozpościera się monumentalny kompleks architektoniczny, który nie tylko przypomina o burzliwej historii Polski, ale również stanowi świadectwo inżynieryjnego kunsztu XIX wieku.Twierdza Modlin, zbudowana w latach 1817-1832, to nie tylko jeden z najważniejszych obiektów obronnych w Polsce, ale także symbol utraconej potęgi i chwały. W dzisiejszym artykule zabierzemy Was w podróż przez wieki, odkrywając fascynujące wydarzenia, które miały miejsce w tym miejscu, a także tajemnice, jakie kryje w swoich murach. Poznamy historie bohaterów i dramatyczne momenty, które wpłynęły na bieg polskich losów. Zapraszamy do zanurzenia się w unikalny świat Twierdzy Modlin – fortecy, która stała się nie tylko strażnikiem narodowej pamięci, ale także miejscem fascynującym współczesnych pasjonatów historii.
Twierdza Modlin jako symbol polskiej historii
twierdza Modlin jest nie tylko jedną z najbardziej rozpoznawalnych budowli w Polsce, ale także istotnym symbolem narodowej historii. Zlokalizowana w strategicznym miejscu, w urokliwym zakolu Narwi i Wisły, od wieków pełniła kluczową rolę w obronie granic kraju. jej potężne mury i doskonała fortifikacja przypominają o czasach, gdy Polska stawiała czoła licznych zagrożeniom zewnętrznym.
Historia twierdzy sięga XVIII wieku, kiedy to jej budowa została zainicjowana przez władze pruskie. Została zaprojektowana jako bastion obronny, a z biegiem lat rozrastała się, przyjmując różne style architektoniczne. W ciągu stuleci obiekt przeszedł przez ręce wielu okupantów, w tym Prusaków, Rosjan i Niemców, co odcisnęło swoje piętno na jej architekturze oraz historii.
Ważnym momentem w dziejach fortecy było jej zaangażowanie w I wojnę światową. Twierdza Modlin stała się kluczowym punktem obrony, a jej załoga wykazała się niewiarygodną odwagą i determinacją.Oto niektóre z wydarzeń, które na zawsze wpisały się w karty historii:
- Bitwa o Modlin (1914) – Intensywne walki z niemieckimi siłami, które próbowały zdobyć fortecę.
- Obrona podczas II wojny światowej – Kiedy Polska znalazła się pod okupacją niemiecką, twierdza odegrała znaczącą rolę w organizacji oporu.
- czas pokoju – Po wojnie, twierdza została przekazana na cele cywilne, jednak pozostaje świadkiem burzliwych dziejów polskiej niepodległości i walki z agresorami.
Obecnie Twierdza Modlin jest miejscem, które przyciąga turystów i miłośników historii. weedług aktualnych danych, rocznie fortecę odwiedza tysiące turystów z Polski i zagranicy. Jest to nie tylko pomnik militarnej historii, ale także miejsce, gdzie odbywają się liczne imprezy kulturalne, a jej mury często stanowią tło dla artystycznych projektów.
Oto, dlaczego warto odwiedzić tę unikalną fortecę:
| Czas pobytu | Dlaczego warto? |
|---|---|
| 1 dzień | Możliwość zwiedzania historycznych murów i poznawania ich dziejów. |
| Weekend | Uczestnictwo w warsztatach artystycznych i pokazach historycznych. |
| Dłuższy pobyt | Czas na eksplorację okolicznych atrakcji turystycznych. |
Początki budowy fortecy w XVIII wieku
Budowa fortecy w XVIII wieku była odpowiedzią na zmieniające się warunki polityczne i militarne w Europie. W kontekście rozwoju Twierdzy Modlin, jej początki można datować na rok 1806, kiedy to zdecydowano o konieczności wzmocnienia obronności tego strategicznego punktu nad Wisłą. W wyniku rozbiorów Polski, terytorium to stało się istotnym miejscem dla obrony granic. Przekształcenie tych terenów w nowoczesną fortecę miało na celu zapewnienie bezpieczeństwa przed obcymi atakami.
Twierdza została zaprojektowana przez inżyniera wojskowego, Józefa Chłapowskiego, który inspirował się najnowszymi osiągnięciami w dziedzinie architektury wojskowej. W budowie zastosowano nowoczesne materiały oraz techniki budowlane, co przyczyniło się do zwiększenia efektywności obrony. Kluczowe cechy fortecy obejmowały:
- System bastionowy – zaprojektowany w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać możliwości obronne terenu.
- Głęboka fosa – skutecznie utrudniająca dostęp do fortecy oraz stanowiąca dodatkową linię obrony.
- Wielowarstwowe fortyfikacje – różnorodność struktur, które zapewniały stopniową obronę w razie ataku.
W miarę postępu prac, forteca stawała się coraz bardziej złożona, a jej budowa trwała przez wiele lat, co było wynikiem zarówno intensywności działań wojennych, jak i zmieniających się decyzji politycznych. W końcu, w trakcie swojego rozwoju, Modlin zyskał status jednego z najważniejszych punktów obrony Królestwa Polskiego.
| Etap budowy | Rok | Opis |
|---|---|---|
| Rozpoczęcie budowy | 1806 | Podjęcie decyzji o potrzebie wzmocnienia obronności. |
| pierwsze mury | 1809 | Budowa początkowych struktur fortecy. |
| Rozszerzenie | 1830 | Dodanie nowych bastionów oraz umocnień. |
Cała konstrukcja fortecy była dowodem na rosnące znaczenie obrony i strategii militarnej w XVIII wieku. Pomimo wielu trudności, twierdza odzwierciedlała ambicje Polski, aby skutecznie bronić swoich granic i suwerenności. Dziś Twierdza Modlin pozostaje nie tylko symbolem minionej epoki, ale także świadectwem nieprzerwanego dążenia do bezpieczeństwa w trudnych czasach.
Architektura Twierdzy Modlin – geniusz militarnego budownictwa
Architektura Twierdzy Modlin to bez wątpienia przykład mistrzostwa w dziedzinie militarnego budownictwa. Ta monumentalna forteca, położona u zbiegu rzek Narwi i Wkry, została zaprojektowana według najnowocześniejszych standardów XIX wieku. Twierdza nie tylko spełniała funkcje obronne, ale także stanowiła symbol potęgi militarnych osiągnięć ówczesnej Polski.
Wśród kluczowych cech architektury Twierdzy Modlin można wymienić:
- System gwiaździsty – innowacyjny układ bastionów,który umożliwiał skuteczną obronę przed wrogiem.
- Materiał budowlany – zastosowanie lokalnego piaskowca i czerwonej cegły, co zapewniło trwałość i estetykę.
- Nowoczesne technologie – wprowadzenie sztucznych przeszkód oraz potężnych mostów, które ułatwiały orientację w trudnym terenie.
Projekt twierdzy był dziełem francuskiego inżyniera Henriego de Bresson, którego wizja zrewolucjonizowała metody budowy fortyfikacji. Dzięki przemyślanej koncepcji,Modlin stał się nie tylko potężną z broń,ale także miejscem o znaczeniu strategicznym,którego funkcjonowanie miało wpływ na losy wielu bitew.
| Cechy Twierdzy Modlin | Opis |
|---|---|
| Rok budowy | 1806-1830 |
| Powierzchnia | ok.200 ha |
| Liczba bastionów | 12 |
| Główne materiały | Cegła, piaskowiec |
twierdza Modlin nie tylko obroniła się przed wieloma atakami, ale również stała się świadkiem kluczowych wydarzeń w historii Polski. W swojej długiej historii pełniła różne funkcje, od warownego zamku po koszary, a nawet miejsce wykorzystywane przez uciekinierów po II wojnie światowej.
Nie można zapominać o roli, jaką Twierdza Modlin odegrała w czasie I i II wojny światowej. stanowiła istotny punkt oporu i bazę strategiczną, a jej historia wciąż inspiruje architektów i historyków, którzy badają wpływ fortów na rozwój militarnej architektury w Europie.
Rola Twierdzy Modlin w wojnach napoleońskich
Rola fortecy w wojnach napoleońskich była kluczowa zarówno dla obrony, jak i strategii działania wojsk polskich oraz ich sojuszników. W okresie tym modlin, jako jedna z najważniejszych twierdz w ówczesnej europie, pełnił szereg istotnych funkcji:
- Obrona strategiczna: Twierdza Modlin, ze swoją lokalizacją u zbiegu Wisły i Narew, stanowiła doskonały punkt obronny przeciwko zbrojnym agresjom.
- Centrum logistyczne: Dzięki odpowiednio rozwiniętej infrastrukturze, zapewniała wsparcie dla armii polskiej i sojuszników, a także magazyny zaopatrzenia.
- Trening wojskowy: Wyspecjalizowane elementy armii korzystały z fortecy jako poligonu do ćwiczeń i strategii wojennych.
Kiedy Napoleon bonaparte rozpoczął kampanię przeciwko Rosji w 1812 roku, Modlin zyskał na znaczeniu jako kluczowy punkt w systemie obrony. W tym okresie twierdza była miejscem intensywnych przygotowań wojskowych,a obrońcy musieli zmierzyć się z nieustannymi wyzwaniami:
| Wyjątkowe Wydarzenie | Data | znaczenie |
|---|---|---|
| Bitwa pod borodino | 5-7 września 1812 | Strategiczne przełamanie rosyjskiej linii obrony |
| kapitulacja Modlina | 1813 | Utrata kontrolny nad kluczową pozycją |
W miarę jak konflikty się zaostrzały,wpływ Modlina w działaniach wojennych stawał się coraz bardziej widoczny. Jego obronne umocnienia oraz położenie geograficzne czyniły go centralnym punktem w planach Napoleona,a także stwarzały ogromne wyzwania dla przeciwników. Po zakończeniu wojen napoleońskich, twierdza nie straciła na znaczeniu, lecz stała się jedną z ikon militarnych historii Polski.
Obrona Warszawy – Twierdza Modlin w czasach II wojny światowej
W czasie II wojny światowej Twierdza Modlin stała się jednym z kluczowych punktów obrony Warszawy, odgrywając istotną rolę w strategii militarnej zarówno dla Polski, jak i dla Niemców. Po inwazji na Polskę w 1939 roku,forteca była intensywnie wykorzystywana przez oddziały wojskowe do obrony stolicy i jako punkt strategiczny w logistyce frontowej.
Wśród najważniejszych wydarzeń,które miały miejsce w Modlinie w tym okresie,można wymienić:
- Wrzesień 1939 roku: Forteca została otoczona przez wojska niemieckie,co zmusiło polskie jednostki do obrony na z góry przegranej pozycji.
- Bitwa o Warszawę: W 1944 roku, Modlin, znajdując się w rękach niemieckich, stał się kluczowym punktem oporu przeciwko radzieckim ofensywom.
- Operacja ”Burza”: Po zajęciu Modlina przez Armię Czerwoną forteca była wykorzystywana jako punkt dowodzenia i logistyczny.
Pomimo intensywnych bombardowań i oblężeń,Twierdza Modlin wykazała dużą odporność. niemieckie siły wykorzystywały ją jako bazę wojskową, a także miejsce na stacjonowanie uzbrojenia i zaopatrzenia. W tamtym czasie forteca została znacznie przebudowana, co umożliwiło lepszą obronę przed atakami.
Warto również zwrócić uwagę na położenie Twierdzy Modlin, które czyniło ją idealnym miejscem do monitorowania ruchów w kierunku Warszawy. Jej strategiczna lokalizacja nad rzeką Narwią pozwalała na kontrolowanie głównych szlaków komunikacyjnych i utrudnianie dostępu do stolicy wrogim jednostkom.
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1939 | Oblężenie Warszawy |
| 1940 | Punkty oporu niemieckiego |
| 1944 | Operacja „Burza” |
Po wojnie, Twierdza Modlin straciła na znaczeniu, jednak jej historia pozostaje świadectwem heroizmu i determinacji obrońców. dziś forteca jest symbolem nie tylko polskiej architektury obronnej,ale również miejscem pamięci poświęconym tym,którzy w czasach wojny walczyli o wolność kraju.
Mity i prawdy o Twierdzy Modlin
Twierdza Modlin, niegdyś uznawana za jedną z najpotężniejszych warowni w Polsce, otoczona jest licznymi legendami i mitami, które kształtują jej współczesny wizerunek. Warto przyjrzeć się tym opowieściom, oddzielając prawdę od fikcji. Oto kilka najbardziej popularnych narracji:
- Twierdza jako miejsce ukrytych skarbów – Wiele osób wierzy, że pod ziemią Twierdzy Modlin znajdują się zwoje złota i innych kosztowności pozostawione przez żołnierzy. Rzeczywistość jest jednak znacznie mniej romantyczna; skarby te są jedynie częścią lokalnych legend.
- Nieprześwietlona historia – Zdarza się, że opowiada się o tajemniczych tunelach, które prowadzą do ukrytych miejsc. Choć niektóre z nich rzeczywiście istnieją, w większości były one wykorzystywane do komunikacji i transportu, a nie do ukrywania cennych artefaktów.
- Przepełniona zjawami – Twierdza modlin jest popularnym miejscem dla miłośników zjawisk paranormalnych. Legenda głosi, że dusze żołnierzy, którzy zginęli w obronie tej warowni, wciąż krążą w okolicy. Faktem jest, że wielu zwiedzających zgłasza dziwne odczucia, ale brak jednoznacznych dowodów na istnienie zjawisk nadprzyrodzonych.
Warto również przyjrzeć się historycznym faktom, które kształtują oblicze tej fortecy. Poniższa tabela przedstawia kluczowe daty związane z Twierdzą Modlin:
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1806 | Początek budowy twierdzy |
| 1813 | Zakończenie budowy głównych fortyfikacji |
| 1915 | Przekształcenie w obiekt wojskowy przez Rosjan |
| 2015 | Otwarcie dla zwiedzających po rewitalizacji |
Kiedy zrozumiemy kontekst historyczny Twierdzy Modlin, możemy z większą uwagą spojrzeć na mity, które ją otaczają. To miejsce ma swoje tajemnice, ale głównie skrywa historię pełną heroizmu, tragicznych wydarzeń i wielkiej architektury, a nie tylko legendy. Jak każda historyczna budowla, Twierdza Modlin wciąż inspiruje do odkrywania nowych aspektów przeszłości i zachęca do eksploracji tego, co przed nami.
Nieznane historie żołnierzy stacjonujących w Modlinie
Niezapomniane historie stacjonujących żołnierzy
Fortyfikacje w Modlinie nie tylko chroniły kraj, ale także były tłem dla licznych ludzkich historii, które do dziś mogą wzbudzać emocje. Żołnierze, którzy przez długie lata stacjonowali w tej potężnej twierdzy, doświadczali nie tylko codziennych obowiązków, ale także niezapomnianych chwil w życiu, które kształtowały ich charakter i tożsamość.
Wśród nich szczególną uwagę zasługuje historia kapitana Antoniego Kowalskiego, który był jednym z pierwszych dowódców fortecy po odbudowie w XX wieku. Kapitan stał się legendą, gdyż jako młody oficer potrafił zdobyć zaufanie nie tylko swoich żołnierzy, ale także lokalnej społeczności. Hiszpania, mówiąc o jego zaangażowaniu w pomoc w czasie kryzysu gospodarczego w regionie, podkreślała jego niezwykłe umiejętności organizacyjne oraz ogromną empatię.
Inny interesujący przypadek to historia podporucznika Jana Nowaka, który podczas swojego pobytu w Modlinie zorganizował liczne wydarzenia kulturalne i sportowe. Żołnierze mogli uczestniczyć w meczach piłki nożnej, a także w przedstawieniach teatralnych, co pozwoliło im odetchnąć od monotonii wojskowego życia. jego pasja do sportu zjednała wojsko i lokale społeczności, co przyczyniło się do zacieśnienia więzi między nimi.
| Imię i nazwisko | Rola | Czyny |
|---|---|---|
| kpt. Antoni Kowalski | Dowódca | Pomoc w czasie kryzysu |
| por. Jan Nowak | Organizator wydarzeń | mecze i przedstawienia |
Nie można zapomnieć o historiach kobiet związanych z fortecą. Żołnierze, którzy stanowili głównie mężczyźni, często znajdowali wsparcie w rodzinach stacjonujących w okolicy. Ich partnerki, takie jak Maria Wilk, organizowały kursy szycia i gotowania, pomagając nie tylko żołnierzom, ale także ich rodzinom. Te inicjatywy miały na celu podniesienie duchu wspólnoty w czasie trudnych chwil.
W Modlinie znajdowała się również jedna z tajnych baz, gdzie prowadzono badania dotyczące nowoczesnych technologii wojskowych. Niewielka grupa inżynierów i techników ściśle współpracowała z wojskiem, a ich prace przyczyniły się do znaczącego rozwoju lokalnych innowacji, które miały później zastosowanie w ogólnopolskich projektach militarnych.
Twierdza Modlin w czasach PRL – zapomniana potęga
W okresie Polskiej Rzeczypospolitej ludowej, Twierdza Modlin, niegdyś symbol potęgi militarnej, przeżywała swoją wewnętrzną transformację. Z jednej strony, będąc świadkiem historycznych zawirowań, z drugiej, funckjonując jako miejsce często zapomniane przez społeczeństwo.
Głównym zadaniem fortecy w latach 50. i 60. XX wieku było zapewnienie bezpieczeństwa granic, jednak jej znaczenie szybko zaczęło spadać. Z perspektywy mieszkańców pobliskich miejscowości, Twierdza stała się miejscem tajemniczym i nieco mrocznym, otoczonym aurą legend i urban legend. W tamtych czasach forteca była otoczona nie tylko murami,ale i politycznym napięciem.
- Degradacja obiektów: Z wielu budynków fortecznych zaczęły znikać elementy historyczne, które niegdyś przyciągały turystów oraz historyków.
- Ograniczenia dostępu: Wątpliwe przywileje dostępu do fortecy sprawiły, że w świadomości społeczeństwa zatarła się pamięć o jej dawnym blasku.
- Nowe przeznaczenie: Obiekty fortecy zaczęły być wykorzystywane w mniej militarnych celach,co nie zawsze budziło entuzjazm mieszkańców.
W tym okresie, pomimo degradacji, nie brakowało pasjonatów historii, którzy starali się ocalić pamięć o Twierdzy modlin. Liczne inicjatywy lokalne oraz działania społecznościowe przyczyniły się do podtrzymania żywej tradycji fortecy i przypomnienia o jej strategicznym znaczeniu w polskiej historii.
Warto również zauważyć, że Twierdza stała się nieformalnym miejscem wielu wydarzeń kulturalnych, które powstały z potrzeby społeczności.Takie działania miały kluczowe znaczenie, aby odbudować ducha wspólnoty oraz zachować tożsamość lokalną, pomimo trudnych czasów.
| Cechy Twierdzy Modlin w PRL | Opis |
|---|---|
| Zapomnienie | Spadek zainteresowania ze strony społeczeństwa i instytucji. |
| Degradacja | Postępujący zanik historycznych elementów fortecy. |
| Kultura | Wydarzenia rekreacyjne i lokalne inicjatywy. |
Odkrywanie tajemnic Twierdzy Modlin – pozostałości i znaleziska
Twierdza Modlin,znana jako jedna z najbardziej charakterystycznych budowli obronnych w Polsce,skrywa w sobie wiele tajemnic oraz fascynujących znalezisk,które przyciągają zarówno turystów,jak i pasjonatów historii. To miejsce, pełne nieodkrytych ścieżek i ukrytych skarbów, oferuje niezwykłe możliwości eksploracji. Część z nich można dostrzec w postaci niecodziennych artefaktów, które przybliżają nam dzieje fortecy i życia jej dawnych mieszkańców.
Wśród pozostałości architektonicznych,które zachowały się do dzisiaj,szczególnie wyróżniają się:
- Bastiony – monumentalne obiekty,które były kluczowe w systemie obronnym twierdzy.
- Podziemia – labirynty, w których niegdyś przechowywano amunicję oraz żywność.
- Cytadela – będąca centrum dowodzenia, nadal zachwyca swoją konstrukcją.
W trakcie prac archeologicznych odkryto również szereg interesujących znalezisk, takich jak:
| Typ znaleziska | Opis |
|---|---|
| Monety | Znalezione fragmenty monet z różnych epok, które stanowią świadectwo handlu i życia codziennego w twierdzy. |
| Fragmenty ceramiki | Pieces of pottery used by soldiers and locals, revealing aspects of thier daily life. |
| Broń | Odnalezione artefakty, w tym strzały z armat, pokazujące militarną przeszłość fortecy. |
Każde z tych znalezisk wzbogaca naszą wiedzę o historii Twierdzy Modlin i pozwala zrozumieć jej znaczenie w kontekście dziejów Polski. Warto również wspomnieć o legendach oraz opowieściach, które związane są z tym miejscem, dodając mu niezwykłego klimatu i tajemniczości. Ciekawostką jest, że forteca była świadkiem wielu ważnych wydarzeń militarno-historycznych, a jej mury mogłyby opowiedzieć swoje historie przez wieki obserwacji zmieniającego się świata.
Nie da się ukryć, że Twierdza Modlin to nie tylko zabytek. To żywy organizm, który wciąż kryje wiele sekretów czekających na odkrycie. Każde odwiedziny mogą być nową okazją do poznania fascynujących opowieści związanych z tym miejscem, a każdy fragment przeszłości, który udaje się wydobyć na światło dzienne, to kolejny klucz do zrozumienia bogatej historii tej potężnej polskiej fortecy.
Zabytek pod ochroną – status prawny fortecy
Forteca w Modlinie to nie tylko majestatyczna budowla, ale także miejsce o szczególnym znaczeniu prawnym i historycznym. W obliczu rosnącego zainteresowania turystów i miłośników architektury, status prawny fortecy staje się kluczowy dla jej przyszłości. Zabytek ten został wpisany do rejestru zabytków, co zapewnia mu ochronę prawną i gwarantuje, że jego wartości kulturowe będą chronione przez prawo.
Oto kilka kluczowych informacji na temat statusu prawnego fortecy:
- Rejestr zabytków: Twierdza Modlin znajduje się w rejestrze zabytków, co oznacza, że każdy remont czy prace konserwatorskie muszą być konsultowane z odpowiednimi organami.
- Ochrona konserwatorska: Z uwagi na jej znaczenie narodowe, forteca podlega szczegółowym przepisom ochrony zabytków, co ogranicza możliwość jej adaptacji do innych celów.
- Współpraca z instytucjami: Właściciele fortecy często współpracują z instytucjami zajmującymi się ochroną dziedzictwa kulturowego,co sprzyja zachowaniu jej oryginalnego charakteru.
Warto również zaznaczyć,że forteca w Modlinie jest miejscem wielu wydarzeń kulturalnych i turystycznych. Dzięki statusowi prawnego zabytku, zyskuje ona na znaczeniu jako przestrzeń edukacyjna i historyczna, przyciągając rzesze zwiedzających.To nie tylko atrakcyjna lokalizacja, ale także miejsce, które możemy nazwać świadkiem wielu dziejów Polski.
Na poziomie lokalnym i krajowym prowadzone są różne projekty mające na celu rehabilitację i rewitalizację fortecy. Działania te mają na celu nie tylko zachowanie zabytku, ale również przywrócenie mu dawnej świetności w kontekście współczesnych potrzeb społecznych i turystycznych.
| Element | Opis |
|---|---|
| Data wpisu | 16 grudnia 2002 |
| Ochrona prawna | Na mocy Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków |
| Współczesne inicjatywy | Projekty rewitalizacji i konserwacji |
Podjęte działania w zakresie ochrony fortecy są nie tylko inwestycją w przyszłość, ale także formą pielęgnowania pamięci o historycznych wydarzeniach, które miały miejsce w tym miejscu. Dzięki tym wysiłkom Twierdza Modlin ma szansę stać się nie tylko atrakcją turystyczną, ale także symbolem polskiego dziedzictwa narodowego.
Turystyka w Twierdzy Modlin – co warto zobaczyć
Twierdza Modlin, znana jako jedna z najpotężniejszych polskich fortec, przyciąga liczne rzesze turystów, oferując nie tylko bogatą historię, ale także unikalne atrakcje turystyczne. Warto poświęcić czas na zwiedzenie tego miejsca, aby w pełni docenić jego majestatyczną architekturę oraz otaczające krajobrazy.
Bez wątpienia, nie można pominąć Fortu I, który jest jednym z głównych punktów zwiedzania. Obiekt ten zachwyca swoimi monumentalnymi murami oraz ciekawą historią, sięgającą XIX wieku. Spacerując wzdłuż fortów, można poczuć się jak w